BLEEK, BLEKER, BLEEKST: Een analyse van het natuurbeleid

Op woensdag 2 maart kan iedereen zijn stem uitbrengen. Op kandidaten voor de Provinciale Staten. Maar zelden zijn deze verkiezingen ook zo gedomineerd door dat andere doel van deze verkiezingen: de statenleden kiezen de leden van de Eerste Kamer, en dus is uw stem op de provincie ook een stem voor de Eerste Kamer. Van alle onderwerpen die rijk en provincie in bestuurlijke zin verbinden is het natuurbeleid op dit moment wel een van de meest in beweging zijnde thema's. Het rijk trekt zich terug en schuift de bal naar de provincie. Voortschrijdende decentralisatie, of herijking - de politieke pseudoniemen voor wat in essentie een kille bezuinigingsoperatie is. Hoog tijd om de feiten en argumenten eens op een rijtje te zetten.

BLEEK, BLEKER, BLEEKST

Een analyse van het natuurbeleid, door Joop Ouborg 27-02-2011

Op woensdag 2 maart kan iedereen zijn stem uitbrengen. Op kandidaten voor de Provinciale Staten. Maar zelden zijn deze verkiezingen ook zo gedomineerd door dat andere doel van deze verkiezingen: de statenleden kiezen de leden van de Eerste Kamer, en dus is uw stem op de provincie ook een stem voor de Eerste Kamer. Van alle onderwerpen die rijk en provincie in bestuurlijke zin verbinden is het natuurbeleid op dit moment wel een van de meest in beweging zijnde thema's. Het rijk trekt zich terug en schuift de bal naar de provincie. Voortschrijdende decentralisatie, of herijking - de politieke pseudoniemen voor wat in essentie een kille bezuinigingsoperatie is. Hoog tijd om de feiten en argumenten eens op een rijtje te zetten.

Eerst de feiten. Staatssecretaris Bleker is voortvarend te werk gegaan, direct vanaf zijn aantreden. Een korte opsomming van zijn plannen en maatregelen. We stoppen met de verdere ontwikkeling van de Ecologische Hoofd Structuur, het netwerk van verbindingsbanen tussen natuurgebieden in Nederland. We halen de kleinste natuurgebieden af van de Natura2000 lijst, de lijst die gebieden een wettelijk beschermde status geven. De uitvoering van het natuurbeleid schuiven we qua financiering van het rijk naar de provincies. Sinds 2007 is deze verschuiving al ingezet, via de wet Investeringsbudget Landelijke Gebieden (ILG). In die wet werd de verantwoordelijkheid voor uitvoering van Natura2000 en EHS beleid al in belangrijke mate verschoven van rijk naar provincies, landschappen en particuliere organisaties als Natuurmonumenten. Daar hoorde dan wel een budget bij van rond de 500 miljoen. De nieuwe plannen leggen een korting op dit budget van minimaal 200 miljoen, maar wanneer ook aangescherpte taakstellingen voor organisaties als Staatsbosbeheer hierbij worden meegenomen ligt de werkelijke korting eerder in de buurt van 300 miljoen. Een bezuiniging van 60% dus. En deze maatregelen raken niet alleen toekomstige uitvoering, ook al in gang gezette projecten worden hier en daar gewoon stopgezet. Je zou er als natuurbeheerorganisatie bleek van wegtrekken......

Wat zijn de argumenten om deze draconische maatregelen te nemen?  In willekeurige volgorde zijn dat de volgende. Er wordt op gewezen dat met deze maatregelen de al eerder ingezette lijn om uitvoering van het natuurbeleid te decentraliseren verder wordt uitgebouwd. Verwant is het argument om de regelgeving rond natuurbeleid te beperken. Dit argument is natuurlijk eenvoudig onderuit te halen. Het is vergelijkbaar met de directeur van een groot bedrijf die tegen zijn medewerkers zegt: we gaan de productie verhogen maar jullie moeten wel twee keer zoveel uren werken, je salaris wordt gehalveerd en de apparaten die je nodig hebt voor productie worden voor de helft verkocht. Tja.

Een ander populair argument is dat we nu eenmaal allemaal moeten bezuinigen. We horen dit kabinet regelmatig zeggen dat als we Nederland gezond  willen houden, we onze staatsschuld op orde moeten krijgen en de economie voorrang moeten geven. Nog los van de vraag over welk Nederland we het hier hebben, en over wiens economie, is er ook simpel getalsmatig tegenwicht te geven tegen dit argument. De totale bezuinigingen, indien werkelijk gerealiseerd, bedragen 18 miljard op een begroting van 270 miljard. Dat leert dus dat er een bezuiniging van 6.5% wordt voorgesteld, en dat je 60% bezuinigen op natuurbeleid dus onmogelijk kunt verdedigen met de oneliner: we moeten allemaal de broekriem aanhalen.

Dan is er nog het zeer populaire statement, dat telkens met ernstig gezicht en trouwe hondenogen recht in de camera's wordt uitgesproken: we mogen toekomstige generaties niet opzadelen met onze problemen. In goed Amsterdams noemen we dit een gotspe. Als er in onze huidige maatschappij -  met alsmaar toenemende belasting van het milieu, met gigantische problemen rond klimaatverandering, met een wereldwijd toenemende bevolking, met een alsmaar verder  afnemende biodiversiteit - één zaak is die we voor toekomstige generaties moeten oplossen , dan is het wel zorgen dat we bedreigingen voor natuur en milieu op een structurele manier aanpakken.  Van dit argument zou je van bleek in bleker veranderen....

Waarom lukt het ons kennelijk vooralsnog niet om de urgentie van een goed natuurbeleid goed voor het voetlicht te krijgen? Daar zijn op zijn minst twee factoren mede oorzaak van.

In de eerste plaats lijkt het, hoe onterecht ook, dat "natuur" in een groeiend deel van de bevolking "uit" is. Een steeds groter deel van de Nederlanders woont in stedelijke gebieden en  heeft geen directe binding met natuur. Voor veel mensen is natuur datgene waar je op zondagmorgen je hond kunt uitlaten, waar je doorheen kunt fietsen, waar netjes een hek omheen staat. De verschijnselen van deze tendens zijn de laatste tijd op veel manieren zichtbaar. Het verklaart wellicht waarom er wel zonder aarzeling een streep kan worden gezet door het aanleggen van een verbindingszone tussen Oostvaardersplassen en het noordoostelijke bosgebied in de Noordoostpolder, maar we een nationale discussie moeten voeren over het wel of niet bijvoeren van grote grazers in de winter in de Oostvaardersplassen. Het leidt tot discussies over het afschieten van wilde zwijnen op de Veluwe: leuke beesten om vanuit de verte te zien bij je zondagochtend wandeling, maar als ze zich niet netjes aan de hekken houden gaan ze te ver. Het leidt er toe dat staatssecretaris Bleker met droge ogen kan beweren dat een recent evaluatierapport van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL)  zijn maatregelen rechtvaardigt, terwijl het rapport toch duidelijk constateert dat 60% van alle soorten in Nederland op enige wijze bedreigd wordt in hun bestaan en dat de maatregelen uit het regeerakkoord (en ik citeer) :  "onvoldoende zijn om duurzaam behoud en herstel van soorten en habitattypen mogelijk te maken. Blijft het budget beperkt tot de resterende rijksmiddelen dan verslechtert de natuurkwaliteit ten opzichte van het tot nu toe gevoerde beleid en raken daarmee de internationaal afgesproken doelen verder buiten bereik".

In de tweede plaats lijkt er een botsing van twee werelden ten grondslag te liggen aan het elkaar maar niet bereiken met argumenten. Vanuit natuurbeheerkringen is er een basis houding dat natuur gewoon mooi is. Wat is er mooier dan een grasland met orchideeën, een bos met vele soorten vogels, een veengebied met een enorme diversiteit aan libellen en andere insecten? Maar voor  veel Nederlanders maakt het waarschijnlijk weinig uit qua beleving of hij nu door een bos wandelt met uitsluitend naaldbomen en een enkele vogelsoort, of dat dat bos vele soorten bomen en vogelsoorten bevat. Kortom: het esthetische argument, hoe sympathiek ook, komt niet aan. Aan de andere kant denken regeringskringen bij economie vooral aan bedrijven, asfalt, en woningbouw. Het dringt kennelijk niet door dat natuur wel degelijk een belangrijke economische waarde vertegenwoordigt. Wie bv. de kaart van Natura200 gebieden, inclusief de EHS, legt over de kaart van belangrijke recreatiegebieden zal zien dat die kaarten elkaar voor een zeer belangrijk deel overlappen. En recreatie is een tak van de economie waar jaarlijks miljarden in verdiend wordt. De natuurbeleving van mensen heeft een belangrijke invloed op hun geestelijke en waarschijnlijk ook lichamelijk welzijn. Natuur kan dus kosten besparen in de gezondheidszorg. Vastgoed naast natuurgebieden heeft een aanzienlijk hogere waarde dan vergelijkbaar vastgoed elders. Kortom, natuur vertegenwoordigt een aanzienlijke economische waarde. Vanuit exact oogpunt zou het daarom goed zijn als er door, in de ogen van het kabinet, onverdachte kringen, zoals door economen, een analyse wordt gemaakt van die economische waarde.

Het is zaak om deze scheiding van werelden te slechten, en tot elkaar te komen in gemeenschappelijk aanvaarde argumenten. Laten we daar snel mee beginnen. Bijvoorbeeld door op 2 maart de juiste keuze te maken. Om te voorkomen dat we van bleek via bleker tot bleekst verschieten van kleur....